Burgerwetenschappers meten massaal waterkwaliteit

Foto: Simona Robová via Pixabay 

De waterschappen meten en monitoren de kwaliteit van de grote wateren in Nederland zoals de Maas en Rijn. Maar hoe zit het met de meren, plassen en sloten? De non-profit organisatie Natuur & Milieu schakelde de hulp in van burgers om dit te onderzoeken.

Natuur & Milieu deed een oproep aan alle Nederlanders om de kwaliteit van water in hun eigen buurt te meten met een speciale meetkit en online instructies. De afgelopen maanden stuurden de organisatie 15 duizend van die kits naar bereidwillige burgers. Daarvan leverden ruim 2,5 duizend hun resultaten in voor de deadline op de avond van 9 augustus. Onderzoekers gaan onderzoekers nu aan de slag met die data.

Als we weten in welke regio’s de kwaliteit van kleine wateren beneden niveau is, kunnen waterschappen daar actie ondernemen”

Susanne Hagen, projectleider meetonderzoek Natuur & Milieu

Invloed van kleine wateren

“Het is niet zo goed gesteld met de waterkwaliteit in Nederland”, zegt Susanne Hagen, projectleider van het meetonderzoek. Nederland heeft besloten dat onze waterkwaliteit in 2027 moet voldoen aan de richtlijnen die de Europese Unie twintig jaar geleden stelde in de Kaderrichtlijn Water. Nederland beperkt zich daarbij alleen tot de grote wateren zoals de rivieren en het IJsselmeer. Maar juist veel kleine wateren zoals sloten, beken en grachten zijn de toestroom voor die grotere rivieren. Vervuiling van die wateren draagt dus bij aan de vervuiling van rivieren. Bovendien zijn die kleine wateren ook kraamkamers voor veel dieren, zoals vissen, waterslakken en mosseltjes.

Daarom startte Natuur & Milieu een grootschalig onderzoek in samenwerking met onder andere verschillende waterschappen en in nauw contact met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. “Als we weten in welke regio’s de kwaliteit van kleine wateren beneden niveau is, dan kunnen de waterschappen daar actie ondernemen”, vertelt Hagen. “Op dit moment missen we die kennis en die is belangrijk om de waterkwaliteit te verbeteren.”

Verschillende bronnen van vervuiling
‘Gezond’ water is helder water waarin planten, dieren en algen in balans leven. Vervuiling in het water verstoort die balans wat bijvoorbeeld leidt tot vissterfte. Tot de grote vervuilers van oppervlaktewater behoren de landbouw, het riool en industrieën.

Een van de boosdoeners uit de landbouw is mest. Via spoeling komt het terecht in het oppervlaktewater waar het dienst doet als supervoedsel voor algen die vervolgens ongecontroleerd groeien en het water domineren. Daarmee blokkeren ze het zonlicht dat planten op de bodem nodig hebben en zuigen bovendien ’s nachts zuurstof uit het water.

Klimaatverandering beïnvloedt de neerslagpatronen in ons land. We hebben steeds vaker te maken met lange periodes van droogte, afgewisseld met korte, heftige regenbuien. Maar onze waterzuiveringsinstallaties zijn niet berekend op grote hoeveelheden water in een keer. Bij fikse buien loost de installatie daardoor ongezuiverd rioolwater in het oppervlaktewater. Dat betekent dat een groot deel van wat mensen door de wc en gootsteen gooien, zoals haarverf, bleek en poep direct in oppervlaktewateren terechtkomt.

Mest uit de landbouw stimuleert algengroei in oppervlaktewater. Foto crdit: ADMC via Pixabay 

Zodra de resultaten van het onderzoek bekend zijn, deelt de organisatie deze met de waterschappen. De vervolgstappen zullen verschillen per waterschap. “Wateren in landbouwgebieden vergen een andere aanpak dan wateren in stedelijke gebieden zoals Amsterdam”, legt Hagen uit. In oktober maakt Natuur & Milieu de resultaten ook aan de rest van Nederland bekend.

“Ik zou graag zien dat dit het grote jaarlijkse nationale wateronderzoek gaat worden

Susanne Hagen, projectleider meetonderzoek Natuur & Milieu

Touw, cd en nitraatstrip

De meetkit die de deelnemers thuis gestuurd kregen bevat een nitraatstrip waarmee de burgerwetenschappers bepaalden hoeveel voedingsstoffen er in het water zitten. Te veel daarvan stimuleert (blauw)algenbloei, wat nadelig is voor het water en het leven erin. Daarnaast gingen deelnemers thuis aan de slag met een cd, touw en een marker om een schrijf te knutselen waarmee ze de helderheid van het water testen. “De website loodste de burgerwetenschappers door de studie heen”, zegt Hagen. Online vulden ze vragen in zoals Hoe ziet de oever eruit? en Welke dieren zie je? Ook leidde de website de onderzoekers door het experiment met de nitraatstrip en de geknutselde schijf.

Burgerwetenschappers meten de waterkwaliteit van een plas in Gelderland. Credit: Nicole van ‘t Wout Hofland

Omdat de organisatie een eerlijk beeld van wateren over heel Nederland wil krijgen, gaven ze de burgers volledige vrijheid om een water uit te kiezen. Met uitzondering van grote rivieren. “We vroegen mensen een water te kiezen waarvan zij graag de kwaliteit wilden weten”, aldus Hagen. “We wilden ze niet sturen naar een schoon of juist heel vuil water”. Wel hield de organisatie bij waar in Nederland de burgerwetenschappers aan de slag gingen, om te voorkomen dat de meetkits ongelijk over Nederland verspreidden.

“We willen burgers betrekken en bewust maken van het belang van waterkwalieit

Susanne Hagen, projectleider meetonderzoek Natuur & Milieu

Betrouwbaar?

Het gros van de burgers is geen geschoolde onderzoeker. Bovendien stelde de organisatie geen leeftijdsgrens voor het onderzoek, wat betekent dat iedereen met toegang tot het internet de studie kon uitvoeren. “Natuurlijk zijn de resultaten dan niet hetzelfde als wanneer wetenschappers de experimenten uitvoeren”, stelt Hagen. “Maar we halen de kracht uit de grootte van de dataset”. Daarmee wil de organisatie een algemeen beeld schetsen van hoe de waterkwaliteit in Nederland ervoor staat. Bovendien doet het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) steekproeven bij meer dan honderd wateren door heel Nederland om resultaten te controleren. Wanneer blijkt dat een bepaalde vraag of meting door veel mensen fout gedaan is, nemen Hagen en haar collega’s die data niet mee in de analyse. “Natuurlijk kunnen we het NIOO-KNAW of een andere organisatie inhuren om metingen op grote schaal uit te voeren, maar we willen op deze manier burgers betrekken en bewust maken van het belang van waterkwalieit”, legt Hagen uit.

Als het aan Hagen ligt, blijft het niet bij een eenmalig onderzoek: “Ik zou graag zien dat dit het grote jaarlijkse nationale wateronderzoek gaat worden”, zegt ze enthousiast. Op dit moment werken zeven waterschappen mee, maar Hagen hoopt dat bij een vervolgonderzoek alle 21 zich aansluiten. Met zo’n jaarlijks onderzoek wil Natuur & Milieu onderzoeken of maatregelen van de waterschappen effect hebben op de waterkwaliteit. Bovendien geeft het een goed beeld van de ontwikkelingen in de wateren. “We hebben nog zes jaar om de waterkwaliteit op niveau te krijgen en deze burgerwetenschap is een mooi hulpmiddel daarbij”, aldus Hagen.

In dit project werkte Natuur & Milieu samen met zeven waterschappen, de ASN Bank en de Waterschapsbank.


Lees meer over burgerwetenschappen

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Create your website at WordPress.com
Get started