Vroege diagnose van Alzheimer net zo belangrijk als een goede therapie

Foto: Patiënten met de ziekte van Alzheimer voelen zich vaak angstig en verloren in hun dagelijks leven (Credit: Gerd Altmann/Pixabay).

Mijn oma is 87 jaar oud en ze heeft de ziekte van Alzheimer. Ze kan zich haar familie nog steeds herinneren, maar naast enkele vroege herinneringen weet ze niet veel meer van haar leven. Tegen de tijd dat ze de keuken verlaat, is ze haar ontbijt helemaal vergeten. Ze weet niet wat ze vandaag of de dag ervoor heeft gedaan. Ik kan me niet voorstellen hoe het moet zijn geweest toen ze voor het eerst het verval begon te merken. Of hoe het voelt, nu haar hoofd gewoon gevuld is met duisternis. Ik weet wel dat ze vaak verdrietig, verward en soms bang is, omdat ze haar leven niet meer kan leiden. Ik zou haar zo graag willen helpen, maar tot op heden is er geen geneesmiddel.

Alzheimer is een hersenziekte waarbij het geheugen en het algemene denkvermogen met de jaren verslechteren. Wereldwijd lijden ongeveer 28 miljoen mensen aan deze ziekte, maar door de hogere levensverwachting zullen er in de toekomst meer mensen getroffen worden. Op dit moment is een diagnose pas in een laat stadium mogelijk, wanneer de hersenschade al ver gevorderd is. Daarom richten onderzoekers hun werk nu zowel op vroege opsporing als op genezing van de ziekte, of in ieder geval op het stoppen van de progressie ervan1.

Het begint onschuldig, met een zoekgeraakte sleutel of een vergeten afspraak. Op een bepaalde leeftijd is vergeetachtigheid normaal, maar als er meer symptomen optreden, kan dit betekenen dat iemand dement is. De getroffenen worden in toenemende mate beperkt in hun spraak-, denk en oplossingsvermogen, samen ook wel cognitieve vaardigheden genoemd. Daarnaast komen ook veranderingen in motoriek, emotioneel evenwicht en sociaal gedrag voor. Alzheimer is een vorm van dementie waarbij processen in de hersenen gelinkt zijn aan de schade in dat orgaan1.

Wat gebeurt er in de hersenen van Alzheimerpatiënten?

De oorzaak van de ziekte van Alzheimer zijn structurele veranderingen in eiwitten, de bouwstenen van ons lichaam, die daardoor niet meer goed functioneren. Over het algemeen bestaan ​​eiwitten uit lange ketens. Elke keten vouwt zich in een specifieke vorm. De eigenschappen van eiwitten, en dus hun functies, zijn sterk afhankelijk van de manier waarop ze zich vouwen. Net zoals een vel papier kan worden gebruikt om een ​​boot te vouwen die op het water drijft of een vliegtuig dat door de lucht vliegt. Als je zo’n papier echter onjuist vouwt, crasht het vliegtuig. Op een vergelijkbare manier kunnen verkeerd gevouwen eiwitten de hersenen beschadigen.

De verkeerd gevouwen eiwitten in het geval van Alzheimer heten tau-eiwitten. Normaal gesproken hebben die een nuttige functie in de hersenen: ze regelen de architectuur van het flexibele, ondersteunende weefsel van hersencellen. Het brein is dus elastisch en, tot op zekere hoogte, vervormbaar. Wanneer tau-eiwitten zich niet goed vouwen, verliezen ze hun functie. In plaats daarvan binden ze aan elkaar om grote structuren te vormen die in de hersenen worden afgezet. Die afzettingen heten filamenten en wetenschappers vermoeden dat dit een oorzaak is van de ziekte van Alzheimer2.

Figuur 1: Synapsen van gezonde mensen (links) en mensen met de ziekte van Alzheimer (rechts). De β-amyloïde plaques vormen zich op de synapsen, die met de tijd wegkwijnen. De tau-filamenten worden daarentegen in de neuronen afgezet.

Daarnaast komen afzettingen van eiwitfragmenten, β-amyloïde, voor in de hersenen van Alzheimerpatiënten. Dit zijn fragmenten van eiwitten die ook grote structuren vormen en zich ophopen als zogenaamde plaques. Wetenschappers denken tau-filamenten een groter effect hebben op cognitieve vaardigheden dan deze plaques, daarom richt het onderzoek zich vooral op tau-eiwitten3.

Kan een arts de diagnose Alzheimer stellen voordat de hersenen zijn beschadigd?

Wetenschappers zoeken naar minimaal invasieve methoden waarmee ze de ziekte in een vroeg stadium kunnen herkennen, bij voorkeur voordat de hersenen beschadigd zijn. Het is mogelijk om afzettingen van tau-eiwitten in de hersenen, die aan geheugenverlies voorafgaan, zichtbaar te maken met kleurstoffen. Ook via een lumbaalpunctie kunnen artsen verkeerd gevouwen eiwitten opsporen. De hersenen verwijderen die eiwitten namelijk als afvalstoffen. Die verplaatsen zich dan vanuit het hoofd naar de hersen-ruggenmergvloeistof, waar de arts de punctie neemt.  Beide methoden zijn echter complex en duur. Artsen voeren die testen alleen uit als de cognitieve vaardigheden van de patiënt al zijn aangetast.

Maar wat als je de ziekte zou kunnen herkennen voordat de eerste problemen merkbaar zijn? Dat kan met een bloedtest, omdat een deel van de tau-eiwitten vanuit de hersen-ruggenmergvloeistof naar het bloed verplaatsen. Studies tonen aan dat  76% van de mensen met verhoogde tau-spiegels in het bloed de volgende jaren Alzheimer ontwikkelen. Huisartsen zouden zo’n zogenaamde profylactische test bij mensen vanaf een bepaalde leeftijd kunnen uitvoeren om vroegtijdig tegenmaatregelen te kunnen nemen4.

Ook toonden onderzoeken aan dat verhoogde tau-waarden correleren met andere risicofactoren van Alzheimer. Daartoe behoren bijvoorbeeld hart- en vaatziekten, geslacht en opleidingsniveau. Vrouwen lopen, net als laagopgeleiden, een hoger risico. Patiënten met een sterk verhoogde hoeveelheid tau in hun bloed worden nog zieker dan mensen met een licht verhoogd niveau. Hoewel niet alle mensen met verhoogde tau-waarden de ziekte van Alzheimer krijgen, kan een eerste bloedonderzoek nog steeds een reden zijn voor een hersenscan. Deze maakt op zijn beurt een zeer vroege diagnose mogelijk4.

Figuur 2: Een hersendoorsnede laat zien hoe een gezond brein (links) eruitziet in vergelijking met een ziek brein (rechts). In het begin worden de tau-filamenten opgeslagen in de hippocampus en de entorhinale cortex. Vanuit deze gebieden verspreidden ze zich uiteindelijk in de hersenen en leiden ze tot inkrimpen van beide delen van dit orgaan. De entorhinale cortex regelt het geheugen, het vermogen om te navigeren en het gevoel voor tijd, terwijl de hippocampus de overgang van herinneringen van korte naar lange termijn reguleert. Het feit dat deze gebieden in het bijzonder getroffen worden, verklaart de vergeetachtigheid en motorische beperkingen van de patiënten. Arten en onderzoekers verwachten dat tijdige bestrijding van de verspreiding van tau-afzettingen de verergering van de ziekte kan voorkomen.

Hoe levensstijl het risico op Alzheimer beïnvloedt

Al lang vermoeden wetenschappers dat slaapgebrek een oorzaak kan zijn van Alzheimer. Om de omvang van dat risico in te schatten, hielden onderzoekers proefpersonen een hele nacht wakker en maten ze tau-waarden in hun bloed. Die waarden vergeleken ze met de waarden van dezelfde proefpersonen na een goede nachtrust. Wat bleek? De meeste deelnemers vertoonden hogere tau-waarden na de slapeloze nacht5.

De verhoogde tau-waarde in het bloed van de proefpersonen bij het slaaponderzoek kon op twee manieren ontstaan: (1) de hersenen gooide de verkeerd gevouwen tau-eiwitten weg als afvalstoffen, of (2) het gebrek aan slaap veroorzaakte hersenbeschadiging, waardoor de tau-eiwitten vrijkwamen. Om te achterhalen welke van deze twee opties waar was, speurde de onderzoekers het bloed van de proefpersonen af naar markers van neuronale schade. Die waren niet aanwezig. Dat betekent dat het gebrek aan slaap leidt tot een verkeerde vouwing van tau-eiwitten. Waarschijnlijk verwijderen de hersenen slechts een deel van de misvormde eiwitten en vormt de rest filamenten in de hersenen5.

Dit is alarmerend omdat dergelijke afzettingen al zijn aangetroffen in de hersenen van kinderen en jongvolwassenen die nog geen symptomen van de ziekte vertonen2. Blijkbaar bouwt de ziekte zich tientallen jaren op voordat ze zich laat zien. Al te meer reden om vroegtijdig testen uit te voeren. Jonge mensen hebben immers nog tijd om hun levensstijl aan te passen.

Naast de eerder genoemde factoren, verhoogt alcoholgebruik de kans op de ontwikkeling van deze hersenziekte6 en versnelt het bovendien de progressie van symptomen7. Natuurlijk is het voor iedereen raadzaam om aandacht te besteden aan een gezonde levensstijl. Een vroege diagnose van het verhoogde Alzheimerrisico zou een effectieve stimulus kunnen zijn voor deze aanpassingen en zo de voortgang van degeneratie in de hersenen te verminderen.

Welke therapiemogelijkheden zijn er?

Ondanks intensief onderzoek is er nog steeds geen geneesmiddel voor de ziekte van Alzheimer. Therapieën die nu in ontwikkeling zijn, zijn gericht op het voorkomen of vernietigen van afzettingen. De meeste van die therapieën zijn gebaseerd op immunotherapie: ze wekken antistoffen op tegen de schadelijke tau-eiwitten. Er bestaat echter een risico dat die antistoffen ook gezonde eiwitten bestrijden en dat kan negatieve gevolgen hebben.

Een voldoende functionerende remedie is nog niet gevonden, maar meerdere therapieën zijn al ver in het ontwikkelingsproces en wachten op goedkeuring. Deze medicijnen zouden in ieder geval de ernst van de ziekte snel kunnen verlichten. Vroege therapie is vooral belangrijk omdat tau-filamenten zich in bepaalde delen van de hersenen vormen en zich vervolgens langzaam verder verspreiden (zie figuur 2). Wetenschappers vermoeden dat die verspreiding vergelijkbaar is met de verspreiding van een virus of bacterie: een ‘besmettingsachtig’ proces. Als medicijnen dit procesvroegtijdig een halt kunnen toeroepen zou de voortgang van de ziekte drastisch verminderen3.

Conclusie

Het is momenteel niet te voorspellen hoe lang het duurt om middelen te vinden die het ontstaan ​​van Alzheimer kunnen voorkomen. Vroegtijdige testen kunnen daar wel een handje bij helpen. Onderzoekers kunnen zo geschikte kandidaten vinden om het werkingsmechanisme van geneesmiddelen te testen in een vroeg stadium van Alzheimer. Dit was tot nu toe moeilijk. Zodra een geneesmiddel is ontwikkeld, kunnen huisartsen routinematige testen uitvoeren. Wanneer die testen een verhoogd risico op Alzheimer aangeven, kunnen zij een hersenscan aanbevelen. De geteste patiënten zouden dan ook informatie moeten ontvangen over veranderingen in levensstijl om de progressie van de ziekte tegen te gaan. Laten we hopen dat alle inspanningen van wetenschappers op het gebied van Alzheimeronderzoek ertoe leidt dat een diagnose Alzheimer straks niet meer het langzame verval van jezelf betekent.


Belangrijkste referenties

  1. R. Mahlberg, H. Gutzmann (Hrsg.): Demenzerkrankungen erkennen, behandeln und versorgen. Deutscher Ärzte-Verlag, Köln 2012, ISBN 978-3-7691-0563-6.
  2. Braak, H., & Del Tredici, K. (2011). The pathological process underlying Alzheimer’s disease in individuals under thirty. Acta neuropathologica, 121(2), 171-181.
  3. Congdon, E. E., & Sigurdsson, E. M. (2018). Tau-targeting therapies for Alzheimer disease. Nature Reviews Neurology, 14(7), 399-415.
  4. Pase, M. P., Beiser, A. S., Himali, J. J., Satizabal, C. L., Aparicio, H. J., DeCarli, C., … & Seshadri, S. (2019). Assessment of plasma total tau level as a predictive biomarker for dementia and related endophenotypes. JAMA neurology, 76(5), 598-606.
  5. Benedict, C., Blennow, K., Zetterberg, H., & Cedernaes, J. (2020). Effects of acute sleep loss on diurnal plasma dynamics of CNS health biomarkers in young men. Neurology.
  6. Spiegel Gesundheit „Wie starkes trinken das Demenzrisiko erhöht“. Vom 22.02.2018 https://www.spiegel.de/gesundheit/diagnose/alkohol-wie-starkes-trinken-das-demenzrisiko-erhoeht-a-1194662.html
  7. Heymann, D., Stern, Y., Cosentino, S., Tatarina-Nulman, O., N Dorrejo, J., & Gu, Y. (2016). The association between alcohol use and the progression of Alzheimer’s disease. Current Alzheimer Research, 13(12), 1356-1362.

Published by Katrin Heidemeyer

Katrin Heidemeyer ist Doktorandin im Bereich Biochemie an der Wageningen University and Research. Durch ihre Arbeit möchte sie das Wissen über die Spezifität von Hormon-Signalen in Pflanzen erweitern. Da ihre Interessen über Pflanzenbiologie hinausreichen, schreibt sie in ihrer Freizeit über diverse Themen. Von Ernährung zu Psychologie, der Neugierde sind keine Grenzen gesetzt.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Create your website at WordPress.com
Get started